آزمایش قند خون

تست های تشخیصی دیابت و آزمایش قند خون:

مقدمه:

در این مقاله می خواهیم در مورد آزمایش قند خون و به طور کلی تست های تشخیصی دیابت صحبت کنیم. قند خونمان باید در چه رنجی باشد تا اینکه در محدوده طبیعی و بدون خطر باشد؟

همانطور که می دانید، اصلی ترین اثر دیابت در بدن، اختلال در کنترل قندخون و افزایش قند خون است؛ بنابراین برای پیشگیری از ابتلا به دیابت لازم است به طور مرتب تغییرات قندخون با انجام آزمایش های مربوط به سنجش قندخون، بررسی شود.

چرا آزمایش قند خون؟

ابتدا بهتر است بدانیم چرا میزان قندخون را میسنجیم و میزان قندخون چه اطلاعاتی را در اختیار ما قرار می دهد.

پس از مصرف غذا (بخصوص منابع غذایی حاوی کربوهیدرات) و ورود کربوهیدرات به بدن، فرایند هضم و جذب انجام می شود و گلوکز وارد خون می شود. به این ترتیب پس از صرف غذا(معمولا تا 1 ساعت پس از صرف غذا)، به طور طبیعی قندخون مقداری افزایش پیدا می کند (البته میزان افزایش قندخون به نوع ماده ی غذایی مصرف شده نیز بستگی دارد). سپس سلول های ترشح کننده ی انسولین در لوزوالمعده، به دنبال بالا رفتن قندخون، شروع به ترشح انسولین میکنند تا از افزایش بیش از حد قندخون جلوگیری کنند. بنابراین پس از ترشح انسولین، قندخون به تدریج به مقدار اولیه (قبل از صرف غذا) باز میگردد.

حال در صورتی که انسولین به میزان کافی ترشح نشود یا عملکرد مناسبی در بدن نداشته باشد، گلوکز به مصرف سلول های بدن نمی رسد و مقدار آن در خون بیش از حد افزایش خواهد یافت. بنابراین انجام آزمایش های سنجش قندخون می تواند اطلاعاتی درباره ی عملکرد انسولین در بدن در اختیار پزشک قرار دهد.

در ادامه بیشتر با انواع آزمایش های مرتبط با سنجش قندخون آشنا خواهیم شد:

انواع آزمایش های قند خون؟

  1. آزامایش قندخون ناشتا (Fasting Blood Glucose FBG یا Fasting Blood Sugar FBS)

این آزمایش برای تشخیص مرحله ی پیش از دیابت و دیابت انجام می شود و قند خون را پس از 8 الی 12 ساعت ناشتایی اندازه میگیرد. ناشتایی به حالتی گفته می شود که فرد برای مدتی از خوردن و آشامیدن خودداری کند. در این حالت به دلیل عدم استفاده از منابع غذایی و مواد غذایی حاوی کربوهیدرات، قند خون کمتر از زمانی است که از مواد غذایی مختلف (بخصوص مواد غذایی حاوی کربوهیدرات) استفاده می کنیم این مقدار از یک حد مشخص کمتر نمیشود زیرا در صورتی که گلوکز خون کافی نباشد، فعالیت تمام بافت های بدن تحت تاثیر قرار میگیرد و عملکرد طبیعی بدن مختل می شود. در صورتی که عملکرد انسولین در بدن مناسب و کافی نباشد، مقدار قندخون ناشتا از حد طبیعی بیشتر می شود. به همین دلیل بررسی تغییرات قندخون ناشتا می تواند نشان دهنده ی عملکرد انسولین در بدن باشد.

چگونه برای انجام آزمایش آماده شویم؟
  • برای انجام آزمایش لازم است پس از صرف آخرین وعده ی غذایی قبل از خواب تا صبح روز بعد (زمان آزمایش)؛ تقریبا 8 الی 12 ساعت از خوردن و آشامیدن هر گونه ماده ی خوراکی و غیر خوراکی (بجز آب)، خودداری کنید. حتی مصرف آدامس های بدون شکر نیز ممکن است بر نتیجه ی آزمایش تاثیر گذار باشد.
  • توصیه می شود در روز انجام آزمایش، فعالیت شما مشابه روز های دیگر باشد.
  • از روز قبل از آزمایش از انجام هر گونه فعالیت ورزشی خودداری کنید.
  • از روز قبل از آزمایش از استعمال سیگار و سایر دخانیات بپرهیزید.
  • برخی داروها، مکمل ها یا گیاهان دارویی می توانند بر کنترل قندخون تاثیر گذار باشند؛ بنابراین یک هفته قبل از آزمایش لیستی از داروها و مکمل های مصرفی خود را به پزشک ارائه کنید تا در صورت نیاز نوع دارو یا میزان آن را تغییر دهید.
  • در صورتی که طی یک هفته ی قبل از انجام آزمایش، شرایط خاصی را تجربه کرده اید (مانند جراحی، جراحت و حمله ی قلبی)، حتما مساله را به پزشک اطلاع دهید.
نتیجه ی آزمایش چگونه تفسیر می شود؟

میزان قندخون به صورت میلی گرم گلوکز در 1 دسی لیتر از خون (mg/dL) گزارش میشود و نتیجه ی آزمایش بر اساس میزان گلوکزی است که در نمونه خون مورد آزمایش وجود دارد.

در صورتی که مقدار قندخون 70 الی 100 میلی گرم در دسی لیتر باشد، به این معناست که کنترل قندخون به خوبی انجام می شود.

در صورتی که مقدار قندخون بین 110 تا 125 میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشان دهنده ی کنترل ضعیف قندخون و ابتلا به مرحله ی پیش از دیابت باشد.

در صورتی که قندخون بیشتر از 126 میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشان دهنده ی عدم کنترل قندخون و ابتلا به دیابت باشد. برای تشخیص دقیق دیابت ممکن است با نظر پزشک آزمایش مجددا تکرار شود.

  1. آزمایش قندخون 2 ساعت پس از صرف غذا (2-hour Post-Prandial Blood Sugar PPBS ):

این آزمایش قند خون، پس از صرف یک وعده غذایی و به منظور بررسی توانایی سلول ها در جذب گلوکز انجام میشود. همانطور که گفته شد، طی 1 ساعت پس از صرف غذا و منابع غذایی حاوی کربوهیدرات، میزان گلوکز در خون افزایش می یابد. پس از یک ساعت، در صورتی که انسولین عملکرد مناسبی در بدن داشته باشد و سلول ها به درستی به انسولین پاسخ دهند، گلوکز وارد سلول ها شده و قندخون کاهش می یابد. بنابراین انجام این آزمایش می تواند اطلاعاتی درباره ی ورود گلوکز به سلول ها، در اختیار پزشک قرار دهد.

این آزمایش به طور معمول پس از انجام آزمایش قندخون ناشتا انجام میشود. زمانی که ناشتا هستید، نمونه ی خون آزمایش می شود و سپس لازم است یک صبحانه ی سبک و معمولی (بهتر است تا حد امکان، مشابه رژیم غذایی سایر روزهای هفته باشد تا نتیجه ی آزمایش واقعی تر باشد) مصرف کنید و پس از گذشت 2 ساعت مجددا نمونه گیری از خون انجام شده و میزان قندخون بررسی شود.

چگونه برای انجام آزمایش آماده شویم؟
  • از آخرین وعده ی غذایی قبل از خواب، تا زمان انجام آزمایش، از خوردن و آشامیدن هرگونه ماده ی خوراکی و غیرخوراکی بپرهیزید (8 الی 12 ساعت ناشتایی).
  • برخی داروها، مکمل ها یا گیاهان دارویی می توانند بر کنترل قندخون تاثیر گذار باشند؛ بنابراین یک هفته قبل از آزمایش لیستی از داروها و مکمل های مصرفی خود را به پزشک ارائه کنید تا در صورت نیاز نوع دارو یا میزان آن را تغییر دهید.
  • روز انجام آزمایش از استعمال سیگار و هرگونه دخانیات بپرهیزید.
  • بهتر است صبحانه ای که مصرف میکنید، مشابه صبحانه ای باشد که در سایر روزهای هفته استفاده می کنید؛ زیرا این مساله سبب می شود تا نتیجه ی آزمایش واقعی تر ارزیابی شود.
  • حتما صبحانه را به طور کامل میل کنید و در صورتی که نتوانستید بخشی از آن را مصرف کنید، حتما به پزشک اطلاع دهید.
  • پس از صرف وعده ی صبحانه، از خوردن و آشامیدن هر گونه ماده ی خوراکی یا غیرخوراکی بپرهیزید.
  • توصیه می شود در روز انجام آزمایش، فعالیت شما مشابه روز های دیگر باشد.
  • طی 2 ساعت از زمان صرف صبحانه تا زمان آزمایش، از انجام هرگونه فعالیت ورزشی بپرهیزید.

 

نتیجه ی آزمایش چگونه تفسیر می شود؟

در صورتی که میزان قندخون کمتر از 140 میلی گرم در دسی لیتر باشد، نشانگر کنترل مناسب قندخون و عملکرد صحیح سلول ها در برداشت گلوکز است.

در صورتی که میزان قندخون بین 140 تا 199 باشد میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشانگر کنترل ضعیف قندخون و ابتلا به مرحله ی پیش از دیابت باشد.

در صورتی که میزان قندخون بیشتر از 200 میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشانگر کنترل نامناسب قندخون و ابتلا به دیابت باشد.

  1. آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (Oral glucose tolerance test)

یکی دیگر از انواع آزمایش های قند خون،‌آزمایش تحمل گلوکز خوراکی است که به طور معمول برای تشخیص دیابت بارداری (نوعی دیابت که ممکن است در دوران بارداری بروز کند) و در برخی موارد برای تشخیص مرحله ی پیش از دیابت انجام می شود. علت انجام این آزمایش تا حدی مشابه آزمایش اندازه گیری قندخون دوساعته است اما نتیجه ی حاصل از آن دقیق تر خواهد بود؛ زیرا میزان دریافت خوراکی گلوکز قبل از آنجام آزمایش کاملا مشخص است و پس از بررسی قندخون بعد از 1 الی 2 ساعت (در برخی موارد، پس از 3 ساعت)، تغییرات قندخون دقیق تر اندازه گیری خواهد شد. در صورتی که سایر آزمایش های شنجش قندخون، نشانگر قندخون بالا در فرد باشد، این آزمایش انجام نمیشود زیرا محلول گلوکز خالص می تواند باعث تشدید قندخون بالا شود و کنترل قندخون را مختل کند.

این آزمایش به طور معمول پس از انجام آزمایش قندخون ناشتا انجام میشود. زمانی که ناشتا هستید، نمونه ی خون آزمایش می شود و سپس لازم است 1 لیوان محلول قندی مخصوص (حاوی 75 گرم گلوکز) مصرف کنید و پس از 1 الی 2 ساعت نمونه ی خون گرفته می شود و قندخون اندازه گیری می شود.

چگونه برای انجام آزمایش آماده شویم؟
  • از آخرین وعده ی غذایی قبل از خواب، تا زمان انجام آزمایش، از خوردن و آشامیدن هرگونه ماده ی خوراکی و غیرخوراکی بپرهیزید (8 الی 12 ساعت ناشتایی).
  • برخی داروها، مکمل ها یا گیاهان دارویی می توانند بر کنترل قندخون تاثیر گذار باشند؛ بنابراین یک هفته قبل از آزمایش لیستی از داروها و مکمل های مصرفی خود را به پزشک ارائه کنید تا در صورت نیاز نوع دارو یا میزان آن را تغییر دهید.
  • روز انجام آزمایش از استعمال سیگار و هرگونه دخانیات بپرهیزید.
  • روز آزمایش از مصرف مواد غذایی حاوی کافئین (مانند چای، قهوه، کاکائو و نوشیدنی های انرژی ها) بپرهیزید.
  • پس از مصرف محلول قندی، از خوردن و آشامیدن هر گونه ماده ی خوراکی یا غیرخوراکی بپرهیزید.
  • . توصیه می شود فعالیت شما در طول روز، مشابه روزهای دیگر باشد.
  • طی 2 ساعت از زمان مصرف محلول قندی تا زمان آزمایش، از انجام هرگونه فعالیت ورزشی بپرهیزید.
  • ممکن است همراه با این آزمایش، آزمایش ادرار نیز انجام شود، بنابراین در این باره از پزشک خود سوال کنید.

 

نتیجه ی آزمایش چگونه تفسیر می شود؟

در صورتی که قند خون پس از دو ساعت اندازه گیری شود، نتایج به شرح زیر خواهد بود:

در صورتی که میزان قندخون کمتر از 140 میلی گرم در دسی لیتر باشد، نشانگر کنترل مناسب قندخون و عملکرد صحیح سلول ها در برداشت گلوکز است.

در صورتی که میزان قندخون بین 140 تا 199 باشد میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشانگر کنترل ضعیف قندخون و ابتلا به مرحله ی پیش از دیابت باشد.

در صورتی که میزان قندخون بیشتر از 200 میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشانگر کنترل نامناسب قندخون و ابتلا به دیابت باشد.

اگر هدف از انجام این آزمایش، تشخیص دیابت بارداری باشد، آزمایش بین هفته ی 24 تا 28 بارداری آنجام می شود. در صورتی که قندخون بیشتر از 153 میلی گرم در دسی لیتر باشد، ممکن است نشان دهنده ی ابتلا به دیابت بارداری باشد.

 

  1. هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c)

این تست از معتبر ترین آزمایش های قند خون است. قندخون بالا می تواند با بروز عوارض مختلفی همراه باشد؛ برای مثال یکی از عوارض بالاماندن قندخون به مدت طولانی، اثر گلوکز بر ترکیبات موجود در خون و تغییر عملکرد آن ها است. هموگلوبین یکی از ترکیبات پروتئینی موجود در خون (در گلوبول های قرمز خون) است و وظیفه ی اکسیژن رسانی به بافت های بدن را بر عهده دارد.

در صورتی که قند خون به مدت طولانی بالا باشد، باعث تغییر در ساختار و عملکرد هموگلوبین می شود و هموگلوبین تغییر یافته، هموگلوبین گلوکوزیله نامیده می شود. عمر گلوبول های قرمز در بدن، 3 ماه است، بنابراین انجام آزمایش خون و بررسی سلامت هموگلوبین ها، می تواند نشان دهنده ی کنترل قندخون در طول 3 ماه گذشته باشد.

 

چگونه برای انجام آزمایش آماده شویم؟

انجام این آزمایش نیاز به آمادگی خاصی ندارد.

 

نتیجه ی آزمایش چگونه تفسیر می شود؟

میزان HbA1c  میتواند از 4 تا 14 در صد متغیر باشد. هر میزان از هموگلوبین گلیکوزیله، نشان دهنده ی مقدار متوسط قندخون در طول 3 ماه گذشته است.

در صورتی که قندخون به طور صحیح کنترل شود، میزان HbA1c کمتر از 5.7 درصد خواهد بود. این میزان نشان دهنده ی این است که قند خون در طول 3 ماه گذشته به خوبی کنترل شده اس و میزان گلوکز در خون به طور متوسط کمتر از 98 میلی گرم در دسی لیتر بوده است.

در صورتی که کنترل قند خون به خوبی صورت نگرفته باشد، میزان HbA1c بین 5.7 تا 6.4 درصد خواهد بود (مقدار قندخون در طول 3 ماه گذشته، به طور متوسط 100 تا 127 میلی گرم در دسی لیتر بوده است) و ممکن است نشانگر ابتلا به مرحله ی پیش از دیابت باشد.

در صورتی که قندخون در طول 3 ماه گذشته کنترل نشده باشد، میزان HbA1c بیشتر از 6.5 خواهد بود (مقدار قندخون در طول 3 ماه گذشته، به طور متوسط بیشتر از 130 میلی گرم در دسی لیتر بوده است) و ممکن است نشانگر ابتلا به دیابت باشد.

منابع:

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetes/diagnosis-treatment/drc-20371451

فهرست پیشنهادی مطالعه مقالات دیابت:

  1. کلیات دیابت
  2. علت دیابت
  3. علائم دیابت
  4. آزمایش قند خون
  5. عوارض دیابت
  6. کاهش قند خون
  7. دیابت و ورزش
مرضیه پور کرمان

مرضیه پور کرمان

عضو تیم تحقیق و توسعه اچ پازل

کارشناس ارشد تغذیه و رژیم درمانی از دانشگاه شهید بهشتی تهران